Rozwijanie samodzielności

Czym jest samodzielność?

 Samodzielność jest ważną potrzebą rozwojową każdego dziecka. Poprzez podejmowanie prób i gromadzenie doświadczeń, dziecko stopniowo opanowuje niezbędne w życiu umiejętności, rozwija swoje możliwości, poznaje własną odrębność, kształtuje tożsamość.

Samodzielność jest cechą, która rozwija się etapami i przechodzi od najniższych do wyższych form. Bardzo ważną rolę w jej rozwoju pełni otoczenie, które samodzielność może rozwijać lub ograniczać, a nawet tłumić.

Tak czynią nadmiernie troskliwi rodzice którzy pragną uchronić swoje dzieci przed wszelkimi trudnymi sytuacjami i negatywnymi emocjami. Stąd bierze się skłonność do wyręczania, począwszy od czynności samoobsługowych po poszukiwanie rozwiązania problemów dziecka. Wówczas ingerują w jego relacje rówieśnicze, dokonują konfrontacji, poszukują sposobów rozwiązania problemu a nawet sami między sobą je rozwiązują. Rolą nauczyciela jest uświadamianie, że takie zachowanie nie sprzyja rozwojowi dzieci i nie pozwala im dorosnąć, blokuje ich działanie i zaniża wiarę we własne siły.

Pomoc niesiona dziecku w procesie jego dorastania, powinna polegać na wzmacnianiu poczucia własnej wartości, wynikającego z sukcesów osiągniętych w samodzielnym działaniu.

Ważnymi dla dziecka osobami – inicjatorami i pomocnikami poza rodzicami są nauczyciele, którzy są w stanie zejść na drugi plan, dając przestrzeń do działania wyzwalającej się w dziecku energii. Chodzi tutaj o przesunięcie aktywności , która przedtem należała do rodzica, nauczyciela, a teraz w przeważającym stopniu pozostawiona jest dziecku, które z potrzebami, zainteresowaniami

i predyspozycjami zajmuje centralne miejsce. Osoba dorosła przyjmuje rolę obserwatora, który wnikliwie obserwując, towarzysząc dziecku – „podąża za nim”.

Aspekty samodzielności.

 W wieku przedszkolnym samodzielność dziecka przejawia się w trzech aspektach:

• Samodzielność praktyczna

Ujawnia się w wykonywaniu codziennych czynności na rzecz samego siebie, rodziny, grupy np. przedszkolnej: samodzielne radzenie sobie

w czynnościach fizjologicznych, zabiegach higienicznych, czynnościach porządkowych i organizacyjnych.

• Samodzielność umysłowa

Polega na umiejętności podejmowania celowych decyzji oraz rozwiązywaniu problemów w sytuacjach zabawowych i zadaniowych.

• Samodzielność społeczna

Przejawia się w umiejętności współdziałania z rówieśnikami, osobami dorosłymi, porozumiewania się z nimi, brania odpowiedzialności za podejmowane decyzje.

Z samodzielnego dziecka wyrośnie samodzielny dorosły!

 Wszystko, co przedszkolak wykona własnymi rękami, do czego dojdzie własną myślą, co przeżyje – buduje jego umiejętności, wiedzę o sobie

i innych oraz świecie.

Należy pokazywać dzieciom, że ważne jest szukanie rozwiązania danej sytuacji problemowej i że każde z nich może być dobre. Dajmy im samodzielnie ustalić, jakie rozwiązania proponują. Dziecko poznając efekty własnej działalności jest konfrontowane ze swoimi możliwościami.

Czerpie również ze swojego działania satysfakcję i buduje poczucie sprawczości. Dziecko samodzielne, jest pewniejsze siebie, niezależne, a co ważniejsze ma pozytywny obraz własnej osoby.  

Z kolei dziecko wyręczane w czynnościach samoobsługowych jest nadmiernie uzależnione od dorosłych, ma niskie poczucie własnej wartości oraz trudności z samodzielnym podejmowaniem działań. Nie wykazuje potrzeby przodowania a w zabawach zespołowych niepewnie podejmuje

i pełni role narzuconą przez inicjatora. Ograniczenie samodzielności praktycznej przekłada się na wszystkie obszary funkcjonowania dziecka, hamuje jego odwagę, dociekliwość, ciekawość poznawczą.

Analiza dziecięcych zachowań wskazuje bowiem, że:

• dzieci, które marudzą i ociągają się przy każdej czynności samoobsługowej, przenoszą ten styl zachowania na sytuacje zadaniowe, np. zwlekają

z wykonywaniem poleceń, zbyt wolno układają przedmioty potrzebne do zabaw, ćwiczeń;

• dzieci, które sieją wokół nieład są zwykle niestaranne w realizacji zadań

o charakterze intelektualnym, ciągle czegoś szukają, przestawiają i są tym tak pochłonięte, że tracą sens zadania;

• dzieci, które przy wykonywaniu czynności domagają się pomocy ( chociaż przy niewielkim wysiłku mogłyby poradzić sobie same) przenoszą ten nawyk na sytuacje zadaniowe, nadmiernie okazując swoją bezradność

i stale dopraszają się pomocy.

Wspieranie samodzielności dziecka odbywa się poprzez:

 – budowanie bezpiecznej relacji z dzieckiem,

– budowanie poczucia wartości dziecka poprzez chwalenie , docenianie nie  

  tylko efektu działania, lecz wysiłku nawet jeśli próby nie są zbyt udane

– okazywanie szacunku dla dziecka,

– wyznaczanie swoich granic i respektowanie granic dziecka,

– mówienie o swoich uczuciach i oczekiwaniach,

– dawanie dziecku możliwości wyboru, możliwości uczestniczenia w różnych

  formach aktywności,

– bazowanie na doświadczeniach i zdobytych umiejętnościach, utrwalanie ich,

  wyznaczanie nowych ról i zadań,

– umiejętne wycofywanie swojej pomocy w miarę czynionych postępów

  i konsekwencję zachowania,

– stwarzanie sytuacji do wzmacniania relacji grupowych, dokonywania

  celowych wyborów, podejmowania decyzji, współdecydowania w realizacji

  podejmowanych zadań, organizacji przestrzeni do zabaw i swobodnej

  działań.

Najlepsze efekty w rozwoju samodzielności dziecko, osiąga, gdy jest zachowana spójność między wymaganiami przedszkolnymi i domowymi.

Współpraca rodziców z nauczycielami znacznie przyspiesza rozwój samodzielności przez wyznaczanie tych samych celów i bycia konsekwentnym.

Rozwijanie kreatywności dziecka

 Kreatywność nie jest cechą dziedziczną, lecz nabytą, a co za tym idzie należy ją rozwijać.

Dziecko jest twórcze, gdy nie ogranicza się do powtarzania, naśladowania, odtwarzania, gdy daje coś od siebie.

Dzieci myślące w sposób twórczy, mają dużo pomysłów, odkrywają na drodze prób i błędów więcej rozwiązań z których pewne są oryginalne i unikalne.

Tylko twórczy nauczyciel jest w stanie rozwijać twórcze myślenie swoich wychowanków.

Twórczy nauczyciel, rodzic:

– tworzy klimat do twórczości, pobudza ciekawość poznawczą;

– stymuluje i motywuje do myślenia i poszukiwania, zadaje pytania otwarte;

– podąża w myśleniem za dzieckiem, grupą;

– zadaje sobie pytanie, co dzieci mogłyby podczas zabawy czy zajęć odkryć?

– naucza strategii potrzebnych do rozwiązywania problemów w sposób

  twórczy;

– pomaga odkrywać zainteresowania i drzemiący  w dziecku potencjał.

Jakrodzic/nauczyciel może pomóc dziecku w rozwoju kreatywności?

• powinien słuchać, aprobować a nie krytykować;
• powinien dawać odczuć dzieciom, że każdy pomysł jest ważny

i wartościowy;

• czasami nie powinien oceniać pracy i kierunku myślenia, gdyż sprzyja to

nowym poszukiwaniom i pojawianiu się nowych, oryginalnych pomysłów;

• nauczyciel powinien określić, co w danym pomyśle jest ciekawe, a co nie oraz jakie niesie to za sobą konsekwencje.

Podstawowe zasady ważne przy organizowaniu ćwiczeń twórczego myślenia:

• wszyscy mamy wyobraźnię i wszyscy możemy ją rozwijać;
• żeby mieć parę dobrych pomysłów, trzeba mieć dużo pomysłów;
• nie ma odpowiedzi nieprawidłowych; są tylko mniej lub bardziej użyteczne;
• nigdy nie należy zadawalać się pierwszym pomysłem albo rozwiązaniem;
• to nie błąd jest porażką, ale brak pomysłu, co zrobić;

Jak rozwijać zdolności twórcze dzieci w wieku przedszkolnym?

– tworzyć warunki do rozwoju zabawy, dostarczać mu okazji do działania

  w sytuacjach fikcyjnych, pozorowanych;

– tworzyć warunki do rozwoju wyobraźni i spontaniczności dziecka.

Stymulując twórcze myślenie należy uczyć dzieci jak pokonywać bariery i własne ograniczenia poprzez:

– zachęcanie do podejmowania ryzyka,

– stwarzanie atmosfery swobodnego myślenia,

– nagradzanie osiągnięć i elastyczności w szukaniu pomysłów i rozwiązań,

– wzmacnianie pozytywnego zaangażowania,

– stymulację do nieustannego przepływu pomysłów.

Powodzenie nauczyciela w pracy nad rozwijaniem kreatywności uwarunkowane jest dobrą znajomością każdego dziecka, jego potrzeb, poziomu umysłowego, zainteresowań oraz temperamentu.

Pozbawiając dziecko radości tworzenia przyzwyczajamy je do biernego oczekiwania na gotowe wzory, rozwiązania i pomysły.

Sposoby stymulowania myślenia twórczego dzieci.

 Według W. Gordona należy stosować:

– analogię fantastyczną, która polega na tym, że dzieci wymyślają konsekwencje

  podanych zdarzeń i przedstawiają je w pracy plastycznej, np.:

• Co by było gdyby można było mieszkać na księżycu?
• Co by było gdyby rośliny rosły w nieskończoność, a ludzie nie?

 Łączenie ze sobą odległych, wręcz wykluczających się cech:

• Tęczowy pies
• Kuro-ryby
• Chmuro – węże

– analogię personalną, podczas tych ćwiczeń dzieci wczuwają się w symbole

  i przedmioty, np.:

• Jestem płatkiem śniegu
• Jestem ziarenkiem piasku

Według Edwarda de Bono:

1. Zabawa w parach; jedno dziecko mówi wyraz, drugie wymyśla krótką historię

    o tym wyrazie.

2. Tworzenie opowiadania do podanego tytułu.
3. Rysowanie na temat:

• Jak można zważyć słonia;
• Zaprojektuj ulepszony autobus;
• Zaprojektuj miasteczko lub plac zabaw z nowoczesnymi zabawkami dla dzieci.

Celestyn Freinet opracował technikę swobodnego tekstu. Dziecko poprzez tę technikę ma możliwość swobodnego wypowiadania swoich myśli, opinii, wrażeń i wątpliwości.

Proponowane ćwiczenia obejmują: układanie tekstów z rozsypanek wyrazowych, rozwiazywania prostych krzyżówek, zagadek, układanie rebusów, ćwiczenia gramatyczne, słownikowe, dobieranie wyrazów rymujących się w pary, porządkowanie zdań według logicznej kolejności, komponowanie fabuły na podstawie obrazka, układanie: zagadek, melodii do tekstu, wierszy, rymowanek.

Kończenie rozpoczętych zdań jak największą ilością przymiotników, snucie fantastycznych historii.

Stosowanie metody Osborna – Burza mózgów/giełda pomysłów, zadań rysunkowych( zamień krzesło w pojazd, każdy trójkąt zmień w inny przedmiot, wszystkie kredki chcą rysować czyli każda rysuje coś ładnego i innego, malowanie muzyki z wykorzystaniem różnych narzędzi malarskich, nadawanie innego przeznaczenia przedmiotom).